Octavio Paz, Ο υπερρεαλισμός (απόσπασμα)










Η αποκήρυξη της προσωπικής ταυτότητας δεν μας παρασύρει στην απώλεια της ύπαρξης, αλλά, ακριβώς στο αντίθετο, στην ανακατάληψή της. Ο ποιητής είναι κιόλας όλοι οι άνθρωποι. Η φύση απορρίπτει τα προσωπεία της και φανερώνεται όπως είναι. Η προσπάθεια "να γίνεις όλοι οι άνθρωποι", εμφανής στους περισσότερους από τους μεγάλους ποιητές, συμμαχεί αναγκαστικά για την καταστροφή του εγώ. Το ποιητικό έργο δεν συνίσταται τόσο στο να συμπιεστεί η προσωπικότητα όσο στο να ανοιχτεί και να μετατραπεί σε διασταύρωση του υποκειμενικού και του αντικειμενικού. Ο υπερρεαλισμός αποβλέπει στην αποσόβηση της παλιάς αντίθεσης ανάμεσα στο εγώ και τον κόσμο, στον εσωτερικό κόσμο και το περιβάλλον, δημιουργώντας αντικείμενα που είναι εσωτερικά και εξωτερικά συγχρόνως. Αν η φωνή μου δεν είναι πια δική μου αλλά ολονών, γιατί να μην την σφεντονίσω για μια καινούργια εμπειρία: Η ποίηση πάντα γινόταν για όλους. Οι ποιητικοί μύθοι, οι μεγάλες εικόνες της ποίησης, σ' όλες τις γλώσσες, είναι όργανα συλλογικής επικοινωνίας..


Τα πρώτα χρόνια της υπερρεαλιστικής δραστηριότητας υπήρξαν πολύ πλούσια. Όχι μόνο τροποποίησαν την ευαισθησία της εποχής αλλά κατάφεραν να αναπηδήσει μια νέα ποίηση και μια νέα ζωγραφική. Αλλά το θέμα δεν είναι να δημιουργηθεί μια καινούργια τέχνη αλλά ένας καινούργιος άνθρωπος. Επομένως, η Χρυσή Εποχή δεν εμφανιζόταν μέσα από την κάθαρση αυτής της πραγματικότητας που με τόση μανία την καταπολεμούσαν. Αντίθετα η κατάσταση του ανθρώπου γινόταν κάθε φορά πιο θηριώδης. Την περίοδο που εγκαινιάζεται από το Πρώτο Μανιφέστο συμβαίνει να πρυτανεύουν έγνοιες κοινωνικής φύσεως. Στην ψυχή του Breton του Aragon και των φίλων τους εγκαθίσταται μια αμφιβολία: Η απελευθέρωση του ανθρώπινου πνεύματος, ορόσημο του υπερρεαλισμού, δεν απαιτεί προηγουμένως μια απελευθέρωση του ανθρώπου από την κοινωνική συμβατικότητα; Ανάμεσα από ποικίλες εσωτερικές θύελλες ο υπερρεαλισμός αποφασίζει να συμμαχήσει με τις θέσεις της Τρίτης Διεθνούς. Και έτσι, η Υπερρεαλιστική Επανάσταση μετατρέπεται στο Ο Υπερρεαλισμός στην υπηρεσία της Επανάστασης. Παρ' όλα αυτά, οι πολιτικοί επαναστάτες δεν έδειξαν μεγάλη συμπάθεια σ' αυτούς τους συμπαραστάτες τους τόσο ανεξάρτητους. Η γραφειοκρατική μηχανή του Κομμουνιστικού Κόμματος κατέληξε να απομακρύνει όλους εκείνους που δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να υποταχτούν. Για μερικά χρόνια ανοίγονται ρήγματα στις προσπάθειες για συμβιβασμό. Τελικά, φάνηκε καθαρά πως κάθε επανασύνδεση ήταν αδύνατη. Χωρίς αμφιβολία, ο κάθε φορά πιο δεσποτικός αντιδημοκρατικός χαρακτήρας του σταλινικού κομμουνισμού, η στενότητα και η ακαμψία των αισθητικοπολιτικών δογμάτων και πάνω απ' όλα η καταπίεση της οποίας και υπήρξαν σύμπτωμα, ανάμεσα στ' άλλα και οι Δίκες της Μόσχας συνέβαλαν στο να γίνει αθεράπευτο το ρήγμα..


Ο υπερρεαλισμός βάζει σε κρίση την πραγματικότητα. Αλλά και η πραγματικότητα βάζει σε κρίση την ελευθερία του ανθρώπου. Υπάρχουν αλλεπάλληλα γεγονότα ανεξάρτητα μεταξύ τους, που σε κάποιους χώρους ή σε κάποιες στιγμές προνομιακές, διασταυρώνονται. Ποιο είναι το νόημα αυτού που ονομάζεται πεπρωμένο, σύμπτωση ή, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Ἐγελου, αντικειμενικό τυχαίο; Σε διάφορα βιβλία - Nadja, Ο τρελλός Έρως, Τα συγκοινωνούντα δοχεία - ο Breton υπογραμμίζει τον παράξενο χαρακτήρα ορισμένων συναντήσεων. Πρόκειται για απλή σύμπτωση; Παρόμοιος τρόπος λύσης του προβλήματος θα αποκάλυπτε ένα ρεαλισμό αφελή ή έναν ποζιτιβισμό πρώιμο. Στο πεδίο που διασταυρώνονται η ελευθερία και η αναγκαιότητα ποιο είναι το αντικειμενικό τυχαίο;.. Για τον Breton το αντικειμενικό τυχαίο είναι το σημείο της εξωτερικής διασταύρωσης.. 


Όλοι κάποτε υπήρξαμε ήρωες ή μάρτυρες ανεξήγητων συναντήσεων. Αυτές οι συναντήσεις, για να αναφέρω ευρήματα ατόμων πολύ απομακρυσμένων και άσχετων από τις υπερρεαλιστικές αναζητήσεις, ο ιός για τον Παστέρ, η πενικυλίνη για τον Φλέμιγκ, μια ρίμα για τον Βαλερύ.. Και στην ατομική μας καθημερινή ζωή, δεν είναι η αγάπη με τρόπο κυρίαρχο η φλεγόμενη ενσάρκωση του αντικειμενικού τυχαίου; Τις ερωτήσεις που έκαναν ο Breton και ο Eluard στην επιθεώρηση Μινώταυρος: "Ποια ήταν η σημαντικότερη συνάντηση στη ζωή σας; Ως ποιο σημείο το γεγονός αυτό σας έδωσε την εντύπωση του αναγκαίου ή του συμπτωματικού;" μπορούμε να τις επαναλάβουμε όλοι. Και είμαι βέβαιος πως οι περισσότεροι θα απαντούσαν πως η σημαντικότερη, η αποφασιστική και η μοιραία να μας σημαδέψει για πάντα με στίγμα χρυσό λέγεται: αγάπη, πρόσωπο αγαπημένο. Και κανείς από μας δεν θα μπορούσε να βεβαιώσει με απόλυτη σιγουριά αν αυτή η συνάντηση υπήρξε συμπτωματική ή αναγκαία. Οι περισσότεροι θα λέγαμε, αν ήταν συμπτωματική, πως είχε όλη την ανεξερεύνητη ένταση της αναγκαιότητας. Και αν ήταν αναγκαία διέθετε όλη τη χάρη της αοριστίας του συμπτωματικού. Το αντικειμενικό τυχαίο είναι μια παράδοξη μορφή της αναγκαιότητας, η κατεξοχή μορφή της αγάπης: Σύζευξη της διπλής κυριαρχίας της ελευθερίας και του πεπρωμένου. 




Οκτάβιο Πας, Η αναζήτηση της αρχής. Δοκίμια για τον υπερρεαλισμό, μετ. Μάγια Μαρία Ρούσσου, Ηριδανός, σελ. 20 ("Ο υπερρεαλισμός", Μεξικό 1954).




















Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

παλιά καφενεία του Αιγαίου

Cavo d'oro

Ζει ο Αλέξανδρος; Ελληνικότητα και σύνθεση