Σάββατο, 24 Αυγούστου 2013

Τζούλιο Καΐμη, Πεντάτευχος και αισθητική





από το εικαστικό έργο του Καΐμη 
πηγή




Οι Ιουδαίοι, στην επαφή τους με τους Πέρσες και Βαβυλωνίους διεμόρφωσαν στη λαϊκή πανθεϊστική τους λατρεία, με τις ανθρώπινες μορφές των αγγέλων, την πλαστική έκφραση του ασύλληπτου συμβολικού Θεού, προστάτη και δημιουργού.
Στο βιβλικό κώδικα, το Θείον έχει συμβολική σημασία και αντιπροσωπεύεται είτε σαν ποιητική πρωτόγονη δύναμη στο φως του Ήλιου Ελ Ελοχίμ (Απόλλων) είτε σαν διανοητική μεταφυσική δύναμη στα τέσσερα στοιχεία της ύλης ΓΕΒΕ Γιαχβέ (Ζευς).
Δυο αγγελικές μορφές, τα χερουβείμ, σύμβολο της αγνής ψυχής, κοσμούσανε την Κιβωτό του Νόμου της Ζωής, ενώ οι υπερανθρώπινες ψυχές των ηρώων και των μαρτύρων, τα σεραφείμ (σεράφ-όφις) στεφανώνανε στον ουρανό το ασύλληπτο Θείον.
Βλέπουμε λοιπόν στις εκφραστικές αυτές εικόνες του Ιουδαϊσμού ότι η ανθρώπινη και υπερανθρώπινη ψυχή εκφράζεται στην πλαστική τέχνη με το ευγενέστερο πρωτόγονο σχήμα της, την ανθρώπινη μορφή.
Η συμβολική θεότητα παραμένει ανώνυμη για το νου του ανθρώπου. Το ίδιο συμβαίνει και στον ελληνικό πανθεϊσμό, όπως φανερά διακρίνεται από το χορό της Ορεστιάδος ("Ω Ζευ, αν και δεν ξέρω το πραγματικό σου όνομα").. 
Όλοι αυτοί οι όροι του Ιουδαϊσμού, Ελοχίμ, Χερουβείμ, Σεραφείμ, Αδωναΐ κτλ. έχουν στην εβραϊκή γλώσσα κατάληξη πληθυντικού και έννοια ενικού, για να δώσουν τη συμβολική σύλληψη του σύμπαντος συγκεντρωτικά στο άτομο. Το Όλον στο Απλό, που είναι η πραγματική Δύναμη του Πνεύματος της Τέχνης..
Όπως η Δημιουργική Αρχή απεκάλυψε από το χάος την Πλάση με τις αμέτρητες θαυμαστές μορφές της, ορατές και αόρατες, έτσι όμοια δράση υπήρξε και υπάρχει στην όμοια ουσία του Ανθρώπου και της Φύσης και ένα κεντρικό απλό ατομικό πνεύμα παίρνει μέσα του το Σύμπαν.
Ο άνθρωπος επομένως και ως Άτομο έχει έμφυτο το χάρισμα της Τέχνης, την ανάγκη δηλαδή να επικοινωνήσει με το Σύμπαν, και μ' αυτό βρίσκεται σε παντοτινή αντιδραστική αρμονία, όπως ο Προμηθέας με τον Δία, που δίχως αυτήν αιώνιο σκοτάδι πάντα θα ήταν.
Ώστε η Τέχνη (η Μιμική) είναι επικοινωνία μεταξύ ανθρώπου και φύσης και μεταξύ ανθρώπων, όπως τ' άστρα επικοινωνούν μεταξύ τους, σκορπίζοντας το ένα στο άλλο το φέγγος του.
Η δημιουργική αρχή είναι ασύλληπτη στο νου του ανθρώπου κι εκδηλώνεται σε αμέτρητα σχήματα της Πλάσης, στην ομορφιά της που η μυστική της Δύναμη βρίσκει απόλυτη έκφραση στην Αγάπη.
Ο Θεός εξουσιοδότησε τον άνθρωπο να καθορίσει με τη σκέψη το Ακαθόριστο Μυστικό του, δηλαδή την Ομορφιά με τις άπειρες και αόρατες μορφές της, και ο άνθρωπος ονόμασε τότε Καλά όσα αρμόζουν με την ύπαρξή του - Ωραίον και Κακά τα αντίθετα - Άσχημο.
Ο άνθρωπος δεν μπορεί να συλλάβει νόμο της ενότητος αυτής ή να φανταστεί κάτι καλό, ωφέλιμο ή χρήσιμο δίχως νά' χει στο νου του τα αποτυπώματα του Ωραίου.
Υπάρχει επομένως χωριστική αρμονία μεταξύ Ομορφιάς και Αισθήματος του Καλού (Ορθού λόγου) και Αποκάλυψης.
Στη Γραφή βλέπουμε τα δύο αυτά Σύμβολα, τον Ελοχίμ - Δημιουργική αρχή - (Ωραίον) και τον Γιαχβέ (Ιεχωβά) - Αίσθημα του Καλού να δρουν ενωμένα σαν μία μόνη αρχή.
Ο Μύθος, που είναι η δράση της Φαντασίας, εξαγνίζει την ηθική πραγματικότητα στο μυστικό Φως του Ωραίου. Έτσι οι ήρωες και οι μάρτυρες θεοποιούνται από τους λαούς στη μορφή της Φυλής.
Στην παρακμή της μυθικής περιόδου που συνταυτίζεται με τη γραπτή διατύπωση (της Γραφής), ο μύθος μένει ιστορική πραγματικότητα και οι Ήρωες τότε δρουν ως καθαρώς ηθικοί άνθρωποι  ̇ όχι σύμβολα του Ωραίου δηλαδή μα του Καλού.
Στον ελληνικό κόσμο τα μυθικά πρόσωπα τότε εικονίζονται σαν παραδειγματικοί ηγεμόνες, μα στην Πεντάτευχο καθρεφτίζουν τον ίδιο το λαό και παριστάνονται απλοϊκοί ποιμένες, γιατί η φωτεινή δράση τους επιδρά στην κοινωνική ενότητα, ενώ οι θεοί του Ολύμπου χάνουν όταν θά' ναι αυστηροί την καθαρή ηθική δύναμη και μένουν ως ποιητικά κοσμήματα.
Οι συμβολικοί βιβλικοί ήρωες άλλο δεν κάνουν μέσα στον κόσμο τους παρά να απολυτρώνουν τον Άνθρωπο και να τον μυούν στις δύο ενωμένες Αρετές του Ωραίου και του Καλού.
Ο Θεός δημιουργός Ελωχίμ, να πούμε, είναι το αγνό πάθος, ενώ ο Ιεχωβά (Λόγος) είναι ο σύμβουλος που προφυλάττει τον άνθρωπο από το κακό και μάλιστα τον προειδοποιεί σα να θέλει να συμβολίσει μ' αυτό πως για τα κακά της ανθρωπότητος φταίει μόνον η απροσεξία του ανθρώπου. Το ίδιο φαίνεται καθαρά στα έργα του μεγάλου τραγικού Σοφοκλή (βλ. Οιδίποδα Τύραννο)..
Η ενότης των δύο σκοπών της Ζωής μέσα στο σύμπαν, του ωραίου και του καλού, αντιπροσωπεύεται στην κοινωνική αρμονία από τον Προφητισμό.
Ο Προφητισμός είναι η αγνή πνευματική ανθρωπιστική ενότης στο χωρισμό των σοφών και του λαού, δυναμώνει την αρμονική αντίληψη του Ωραίου και του Καλού: είναι ο στενότερος δεσμός όχι μόνο των ανθρώπων και λαών αλλά και του πνεύματος, γιατί η Προφητική Ποίηση ταιριάζει στα πιο σοφά σύμβολα, στις αγνές μορφές του λαϊκού μύθου. -Είναι να πούμε, με τη σημερινή μας νοοτροπία, το διεθνές πνεύμα στην εθνική παράδοση..
Ο προφητισμός είναι επομένως αντίδραση στην ειδωλολατρία και την ανθρωπολατρεία, που δεν απολυτρώνουν το άτομο ως ψυχή και ομορφιά στη φύση, στο ενωτικό πνεύμα, αλλά το υποδουλώνουν και μεταβάλλουν το πνεύμα σε στείρα ύλη. Στον αγνό πανθεϊσμό το είδωλο είναι έκφραση της λατρείας του πνεύματος..

Ο ιουδαϊσμός διαμορφώθηκε στη μοναξιά της Ερήμου, στο γερό θεμέλιο του Κοινωνικού Ρυθμού που, ανυψωμένος με τους ψαλμούς του Δαβίδ επεβλήθη στους άλλους λαούς, όπως ο ελληνισμός έδωσε στον κόσμο τα ηθικά θεμέλια του Ωραίου με την ποίηση του Ομήρου.
Ο ιουδαϊκός μυστικισμός έπειτα διαμορφώθηκε στην πανθεϊστική του λατρεία όταν ήρθε σ' επαφή με τους Πέρσες και Βαβυλωνίους, μα αυτή η επαφή σιγά-σιγά τον έφερε σε παρακμή. Και σαν χάθηκε ο Ναός του, έσβησε μαζί του η αγνή λαϊκή μυστική παράδοση.
Αναγεννιέται με μια εφήμερη λάμψη σαν ήλθε σ' επαφή με τους Έλληνες, σ' έναν αγνότερο ανθρωπισμό, γιατί το ελληνικό πνεύμα κλείνει μέσα του τα βαθύτερα ανθρώπινα αισθήματα.
Οι Ιουδαίοι τότε ξαναβρίσκουν στην ελληνική πλαστική τα χαμένα ίχνη της εικονογραφίας τους και ξαναπλάττουν τους αγγέλους μ' ελληνικό ρυθμό, σύμφωνα με την πνευματική μορφή που βγαίνει από τους προφήτες. Έτσι, στις Συναγωγές βγαίνει η πρώτη εικονογραφία του Μεσαίωνα που η ελληνική τέχνη ζωντανεύει και ανανεώνει στο πρωτόγονο ελληνικό μοτίβο, όπως φανερώνεται στα βυζαντινά ψηφιδωτά, στις συμβατικές μορφές των αγγέλων, των προφητών και των αγίων της Εκκλησίας. Όχι μονάχα στην πλαστική, αλλά εν γένει εκδηλώνεται η αρμονική σχέση μεταξύ του ιουδαϊκού και του ελληνικού πνεύματος.
Ο σκοπός του ιουδαϊσμού μέσα στην παράδοση του σκορπισμένου και αφομοιωμένου λαού του σε τόσους λαούς είναι να ενεργεί από την εθνική μεριά, τη χώρα του Ισραήλ, την ενότητα των ατόμων και των λαών μέσα στο Σύμπαν, όπως ο σκοπός του χριστιανισμού είναι να δρα στο ίδιο πνεύμα μα από τη διεθνή πλευρά.
Αν και η ιουδαϊκή θρησκεία βρίσκεται ακόμη στην παρακμή και εκδηλώνεται ως καθαρό κοινωνικό ηθικό δόγμα, εν τούτοις κρυφά ζει μέσα της ο πρωτόγονος ιουδαϊκός πανθεϊσμός και η εικονογραφία.
Οι άγγελοι, πλαστική έκφραση του Θεού, μνημονεύονται στις εβραϊκές προσευχές, αυτοί φυλάνε και προστατεύουν τα σπίτια, όπως οι άγιοι του ελληνικού λαού.. 


Η Πεντάτευχος δεν είναι δημιούργημα κανενός λαού, αλλά κληρονομία της ανθρωπότητος που κρατιέται με αδιάσπαστη παράδοση από τον πρώτο μύθο του ανθρώπου, που χάνεται η γένεσή του στα βάθη των αιώνων. Σώζεται σήμερα στην πνευματική θρησκεία της Μεσογείου και βρίσκεται με τ' αρχαϊκά γράμματα από θεία πρόνοια στον τόπο που διδάχτηκε μέσα στη λατρεία του μικρότερου λαού του Κόσμου, τους Σαμαρείτες.
Ο σκοπός της Πεντατεύχου είναι η πιο απλή ηθική μορφή του μύθου, η ενότης στον αρμονικό χωρισμό των ανθρώπων και του πνεύματος, στο χωρισμό διανοουμένου και λαού, Τέχνης και Σοφίας.
Το ίδιο πνεύμα της μυσταγωγικής Ενότητος του Λαού και του Σοφού υπάρχει και στο ελληνικό θέατρο με τις τρεις μορφές του Μύθου, το Σατυρικό, το Τραγικό, και το Κωμικό  και σ' όλα τα θέατρα των λαών που είναι παμπάλαιες παραδόσεις της πρωτόγονης μυσταγωγικής λατρείας.
Στη διανοητική Ευρώπη φαίνεται πως δεν έχει ωριμάσει ακόμη ο ανθρώπινος Ενωτικός Πολιτισμός και γι' αυτό υπάρχει έλλειψη πραγματικής Τέχνης και Κοινωνικού Ρυθμού.


   
Τζούλιο Καΐμη, Η πεντάτευχος και η αισθητική, Νέα Εστία, 17(1935), 475-478, στο: ΤΖΟΥΛΙΟ ΚΑΪΜΗ. Ένας αποσιωπημένος, Μαρτυρίες και κρίσεις. Το ζωγραφικό έργο του. Επιλογή από άρθρα του (1928-1976), επιμέλεια: Μισέλ Φάις, εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα 1994 (αποσπάσματα, σελ. 141-142).







                                        Μονή Σταυρονικήτα, Άγιον Όρος 1938