Δευτέρα, 4 Μαρτίου 2013

"Zeugma of the West" minore















    Το κείμενο του αμανέ είναι πάντοτε ένα επιγραμματικού χαρακτήρα δίστιχο σε ιαμβικούς δεκαπεντασύλλαβους, που μιλά, τις περισσότερες φορές, για ένα βαθύ, αβάσταχτο πόνο, άλλοτε γενικά κι αόριστα κι άλλοτε κατονομάζοντας το συγκεκριμένο αίτιο που τον προκάλεσε. Τ’ όνομά του οφείλεται στα πολλά «αμάν» που παρεμβάλλονται στο κείμενό του όταν τραγουδιέται. Η λέξη «αμάν» είναι τουρκική και σημαίνει «έλεος». Επί τουρκοκρατίας και στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια ο αμανές τραγουδιόταν ιδίως στα συμπόσια, όπου, όπως παρατηρεί ο Γ. Μ. Βαλέτας, αποτελούσε «την κορωνίδα του συμποσιασμού, τιθέμενος εις τας στιγμάς της ψυχικής και αισθηματικής αποκορυφώσεως, ως μέσον βαθυτέρας εκφράσεώς της». Επίσης ήταν δημοφιλέστατος στις ταβέρνες και στα «καφέ-αμάν», λαϊκά κέντρα που λειτουργούσαν στην Αθήνα και πολλές επαρχίες από τα μέσα του περασμένου αιώνα ως λίγο μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο.

     
    Η άποψη της Σοφίας Σπανούδη (κι άλλων μουσικοκριτικών μας και διανοούμενων), ότι ο αμανές είναι «θλιμμένο απομεινάρι της σκλαβιάς και του χαμού» κι ότι πρέπει να εκλείψει γιατί «εξεγείρει μόνον τα ζωώδη ένστικτα του πλήθους», είναι κωμική. Η εκφραστική δύναμη και ομορφιά της μελωδίας του είναι τόσο μεγάλη, που ενέπνευσε τον Κωστή Παλαμά να γράψει στις αρχές του αιώνα μας το περίφημο ποίημα «Ανατολή»:

Γιαννιώτικα, σμυρνιώτικα, πολίτικα,
μακρόσυρτα τραγούδια ανατολίτικα
                λυπητερά...
         
   Τα ίδια τα μακάμια που χρησιμοποιούνται στους αμανέδες χρησιμοποιούνται, με διαφορετικό τρόπο όμως, και στα νεότερά τους ρεμπέτικα, που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν, όπως λέει ο Βαμβακάρης, σαν τραγούδια που «πήραν φόρα από την καρδιά των φουκαράδων που εργάζονται εργάτες» στον Πειραιά, τη Σμύρνη, την Ερμούπολη κι άλλα μεγάλα λιμάνια μας στις αρχές του αιώνα μας. Οι ρεμπέτες ονόμασαν τα μακάμια «δρόμους», αλλά παρ’ όλη την ωραία ελληνική λέξη με την οποία τα βάφτισαν, δεν έτρεφαν αυταπάτες σχετικά με την προέλευσή τους. Τα θεωρούσαν «τούρκικα πράματα...ή αιγυπτιακά», όπως λέει πάλι ο Βαμβακάρης.


Μάρκος Δραγούμης, «Το ισλαμικό στοιχείο στη μουσική μας παράδοση», στον τόμο: ΑΜΗΤΟΣ στη μνήμη Φώτη Αποστολόπουλου, Αθήνα 1984, σελ. 267-287.