Σάββατο, 16 Φεβρουαρίου 2013

βυζαντινός εξπρεσιονισμός




Μυστράς 





Οδηγήτρια, π. 1315


















*



Κρήτη, Μονή Βροντησίου
αρχές 15ου αι.







Κρήτη, Σκήτη Αγ. Ευθυμίου στον Ζαρό
π. 1400





*


Παναγίας της Ασίνου4

Κύπρος, Παναγία της Ασίνου
 γ΄ τέταρτο 14ου αι.





*












Θεοφάνης ο Έλληνας



File:Feofan Abel.jpg

Novgorod, Μεταμόρφωση (1378): Άβελ 









Novgorod, Μεταμόρφωση (1378): Η Φιλοξενία του Αβραάμ 
(η Αγία Τριάδα)








Αρχείο:Preobrazhenie.jpeg

εικόνα της Μεταμόρφωσης, 1408






*






Εύβοιατέλη 13ου αι.











Εύβοια, 15ος αι.




*



  Ωστόσο -γεγονός μοναδικό στην ιστορία των πολιτισμών- αυτή η εποχή εξαθλίωσης και ανημπόριας υπήρξε μία από τις πιο γόνιμες του βυζαντινού πολιτισμού...τα γράμματα και οι μνημειακές τέχνες έλαμψαν με μία λάμψη τόσο ζωηρή ώστε αυτή η περίοδος να χαρακτηριστεί η "δεύτερη βυζαντινή Αναγέννηση". Ο 14ος αιώνας υπήρξε επίσης ο Χρυσός Αιώνας της βυζαντινής επιστήμης με τον Θεόδωρο Μετοχίτη και τον Γρηγορά, τον πρώτο μεταρρυθμιστή του ιουλιανού ημερολογίου. Αρχίζει η γνωριμία με τη δυτική σκέψη: ο Δημήτριος Κυδώνης μεταφράζει τον Άγιο Θωμά Ακινάτη και μέμφεται τους συγχρόνους του που "συνεχίζουν ακόμα να κατατάσσουν τους Λατίνους στην κατηγορία των Βαρβάρων"...Ευρισκόμενος στο απόγειό του, ο ουμανισμός του Βυζαντίου θα ασκήσει μία αποφασιστική επιρροή πάνω στον ιταλικό ουμανισμό: ο Πλήθων και ο Βησσαρίων ανήκουν ταυτόχρονα τόσο στο όψιμο Βυζάντιο όσο και στην ευρωπαϊκή Αναγέννηση. Αυτή η εποχή των μεγάλων ουμανιστών είναι παράλληλα η εποχή μιας υψηλής πνευματικότητας: του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά και του Νικολάου Καβάσιλα, ενώ η τελευταία περίοδος της βυζαντινής ζωγραφικής θα τεθεί υπό το έμβλημα του "ακτίστου θαβωρείου φωτός"...

  Αυτή η εποχή, που αφουγκράστηκε το παγανιστικό κάλεσμα του Πλήθωνα, γνώρισε ταυτόχρονα τον θρίαμβο του μυστικισμού. Η ζωγραφική των Παλαιολόγων ερμήνευσε με τον τρόπο της αυτόν τον αιώνιο βυζαντινό διπολισμό...

   Η νέα πνευματικότητα διαγράφεται εναργέστερα στην τεχνοτροπία: το σχέδιο, ανάλαφρο, λεπταίνει τα περιγράμματα̇ πληθαίνουν οι θερμές και οι σκοτεινές αποχρώσεις ενώ τα εκλεπτυσμένα πρόσωπα, με τις ιδανικές μορφές, δονούνται από μια εσωτερική ζωή η οποία αποκαλύπτεται στον ρυθμό των πτυχώσεων και στη φούγκα των ψιμυθιών...

   Οι νωπογραφίες της Περιβλέπτου αντιπροσωπεύουν, χωρίς αμφιβολία, το απόγειο της τέχνης του Μυστρά: με το ντελικάτο σχέδιό του, τα λαμπρά χρώματά του, τις ζωντανές και εκφραστικές συνθέσεις του, τις σκούρες χρώσεις της καταιγίδας που καταυγάζεται από τις αστραπές της εσωτερικής ζωής, το παλαιολόγειο ύφος θα παραγάγει εδώ τα τελευταία αριστουργήματα της βυζαντινής ζωγραφικής...

   Μέσα στην εκκλησία της Παντάνασσας, το τελευταίο μνημείο του Μυστρά, οι μορφές, που μέχρι πρόσφατα παρέμεναν μνημειακές, μεταβάλλονται σε ειδώλια, ενώ ένας εκλεκτικισμός χωρίς κανένα χαρακτήρα υποκαθιστά το ακόμα ενιαίο ύφος της Περιβλέπτου: μόνο η ζωγραφική των φορητών εικόνων θα εκπροσωπεί στο εξής τη μεγάλη παλαιολόγεια τέχνη...


   Νωπογράφος, μικρογράφος, ζωγράφος εικόνων και "φιλόσοφος", ο Θεοφάνης εργάστηκε διαδοχικά στην Κωνσταντινούπολη, στη Θεοδοσία, στον νότο της Ρωσίας, έπειτα στο Νίζνι-Νόβγκοροντ, στο Νόβγκοροντ και στη Μόσχα...Χωρίς να αγνοεί τίποτα από τις έρευνες των ζωγράφων της Χώρας, ο Θεοφάνης τοποθετείται εξ αρχής έξω από τις βυζαντινές σταθερές και συμβάσεις, σε έναν κόσμο αυστηρά προσωπικό που όμοιό του δεν βλέπομε ούτε στο Βυζάντιο ούτε στην Ιταλία ούτε στη Ρωσία...Μία "νεωτερική", "πασκάλεια" ανησυχία οδήγησε στην εξαφάνιση της κλασικής τάξης που ανύψωνε τη βεβαιότητα της παρουσίας πάνω από τις αβεβαιότητες της ύπαρξης. Ο ίδιος ο Παντοκράτωρ παίρνει τη μορφή ενός απόμακρου προσωπείου. Μια τραχιά εσωτερικότητα, πλησιέστερη στον πνευματικό αγώνα παρά στη βεβαιότητα της λύτρωσης, διαλύει τις άλλοτε οργανικές φόρμες και κάνει να ξεπηδούν από τη "μαύρη νύχτα της ψυχής" μορφές -μορφές νεανικές του Άβελ και του Ακάκιου, πολιοί πατριάρχες, άγιοι στυλίτες-, πυρετωδώς στυλιζαρισμένες, υπαινικτικά προσδιορισμένες από κάποιες ακτίνες φωτός, που φαίνονται να πλέουν μέσα σε έναν απροσδιόριστο χώρο, ούτε γήινο ούτε ουράνιο...

  Κώστας Παπαϊωάννου, Βυζαντινή και Ρωσική ζωγραφική, Εναλλακτικές   Εκδόσεις, Αθήνα 2007, σελ. 100-101, 119.