Πέμπτη, 28 Φεβρουαρίου 2013

Απόλλων και Διόνυσος







Dionysus on the panther
330-310 BC









Rome, Tomb of the Julii





     Ο υπερπόντιος κόσμος από όπου έρχεται ο Διόνυσος δεν είναι η Θράκη ή η μυθική Φρυγία, αλλά ο αντι-κόσμος όπου διαλύονται όλες οι σαφώς οριοθετημένες μορφές του απολλώνιου σύμπαντος και της τάξης της πόλεως. Στον πολιτισμό και τους κανόνες του: «Μηδέν άγαν», «Γνώθι σ’αυτόν», «Παν μέτρον άριστον», ο Διόνυσος αντιπαραθέτει την ιερότητα της αθέτησης, καθώς η φύση επανιδιοποιείται την κοινωνία, και οι άνθρωποι συγχωνεύονται με το θείο.    
     Στην άπειρη απόσταση που χωρίζει τους θεούς από τους ανθρώπους, ο Διόνυσος αντιπαραθέτει τον ενθουσιασμό, δηλαδή την παρουσία του θεού μέσα στον άνθρωπο, και την έκσταση, δηλαδή την έξοδο από τον εαυτό, που υλοποιείται με τη μάσκα, τη μέθη και τη σεξουαλική αποχαλίνωση. 
     Εχθρός της τάξης, καταδιωκόμενος από τους βασιλείς, ο Διόνυσος είναι λύσιος, λυτρωτής, ἐλευθέριος, απελευθερωτής, ἰσοδαίτης, «ο μοιράζων εις πάντας εξ ίσου», απευθύνεται σε όλους τους ανθρώπους, ακόμα και στους δούλους. Αν έρχεται από αλλού, είναι για να υπενθυμίσει το εφήμερο της εύθραυστης τάξης που ο πολιτισμός απέσπασε από τη φύση, χειραφετούμενος από τη φύση  και αναγορευόμενος σε αντι-φύση.
     Αυτός είναι ο θεός που συμβασίλευε στους Δελφούς, μαζί με τον Απόλλωνα. Εδώ γιορτάζονταν οι καθαρές μορφές της αναγκαίας τάξης πραγμάτων: αυτής που αναγνωρίζουμε στη γαλήνη των ελαιώνων, στον κόλπο που ανοίγεται στον πόντο, στις δονήσεις των απότομων και καυτερών βράχων, στα φοβερά φαράγγια και στους ναούς τους χτισμένους μέσα στα βράχια της βουνοπλαγιάς όπως η ένθετη διακόσμηση που βλέπουμε στις λειψανοθήκες. Η Ελλάδα γιόρταζε εδώ τη νίκη του μουσικού και νομοθέτη θεού πάνω στις δυνάμεις της σκοτεινής Γης.   
    Ωστόσο, το εξαίσιο ξεχείλισμα των γήινων αναθυμιάσεων, των υπόγειων υδάτων και των σχισμών, το ταχύ ξέσπασμα των καταιγίδων, ο επικείμενος χαρακτήρας του άξαφνου, του μυστηριώδους, του τρομακτικού, μας κάνουν τουλάχιστον να αμφιβάλλουμε γι’αυτή τη νίκη πάνω στο προφητικό φίδι. Γιατί πάνω στα οροπέδια που δέσποζαν στους απόκρημνους βράχους των Δελφών, γιόρταζαν τον θεό των άγριων τελετουργιών: παραδόξως, η Ελλάδα λάτρευε τον εκπολιτιστή θεό πλάι – πλάι με τα πλάσματα του Διονύσου και του Πάνα.

Κώστας Παπαϊωάννου, Τέχνη και πολιτισμός στην αρχαία Ελλάδα, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 1998